Białystok, podobnie jak wiele innych miast o długiej historii, skrywa pod swoją powierzchnią liczne tajemnice i pozostałości minionych epok. Chociaż nie ma tu tak rozbudowanych i udostępnionych dla turystów podziemi jak Wawel w Krakowie, to historia Białegostoku jest bogata w epizody, które mogłyby się wiązać z ukrytymi tunelami, piwnicami czy schronami.
Podziemia historyczne i ich funkcje.
W przeszłości, zwłaszcza w okresie rozwoju miasta za czasów Branickich, a także w późniejszych okresach, istniały różnego rodzaju podziemne konstrukcje.
* Piwnice i składy:
Liczne kamienice i pałace w Białymstoku posiadały rozległe piwnice, służące do przechowywania żywności, win czy innych dóbr. Niektóre z nich mogły być połączone ze sobą, tworząc sieć przejść.
* Systemy kanalizacyjne i drenażowe:
Rozwijające się miasto potrzebowało infrastruktury do odprowadzania wody. Dawne systemy kanalizacyjne, choć dziś zapewne w dużej mierze zapomniane lub zniszczone, mogły mieć charakter podziemnych korytarzy.
* Schrony i kryjówki:
W burzliwych okresach historii, zwłaszcza podczas wojen i okupacji (np. II wojna światowa, czasy getta białostockiego), podziemia służyły jako schrony dla ludności, kryjówki dla konspiratorów, a nawet miejsca ukrywania dóbr kultury.
Archiwa Podziemne Getta Białostockiego są świadectwem heroicznej próby zachowania historii i kultury żydowskiej w obliczu zagłady.
* Tunele komunikacyjne:
Chociaż brakuje jednoznacznych dowodów na istnienie rozbudowanych sieci tuneli komunikacyjnych pod Białymstokiem, to w miastach o podobnej historii często pojawiały się legendy o podziemnych przejściach łączących ważne budynki, jak pałace, kościoły czy klasztory. Miały one służyć do szybkiego przemieszczania się w razie zagrożenia, ucieczki, a nawet tajnych spotkań.
Legendy i domysły.
Wokół białostockich podziemi narosło wiele legend. Mówi się o tajnych tunelach pod Pałacem Branickich, które miały łączyć pałac z innymi częściami miasta, a nawet z okolicznymi miejscowościami. Ile w tym prawdy, a ile fantazji, trudno dziś jednoznacznie stwierdzić bez szeroko zakrojonych badań archeologicznych i historycznych.
Warto pamiętać, że podziemia miejskie są często miejscem nietrwałych konstrukcji, ulegających zawaleniom, zalaniom czy zasypaniu w wyniku upływu czasu i działań człowieka (przebudowy, wojny). To, co kiedyś było funkcjonalnym przejściem, dziś może być jedynie niestabilnym wykopem.
Co z podziemiami dziś?
Obecnie, mimo fascynacji tajemniczymi podziemiami, Białystok nie oferuje rozbudowanych tras turystycznych w głąb swojej ziemi, jak to ma miejsce w niektórych innych miastach Polski czy Europy. Większość istniejących podziemi to prawdopodobnie prywatne piwnice, stare kanały, czy sporadyczne pozostałości dawnych budowli, które nie są dostępne dla publiczności ani dokładnie zbadane.
Jednakże, historia Białegostoku i jego burzliwe dzieje dają podstawy do wierzenia, że pod ziemią nadal kryją się nieodkryte ślady przeszłości, czekające na swoich badaczy.
